Hai unha persoa maior que vai ao supermercado dúas veces ao día. Non necesita comprar dúas veces. Necesita falar dúas veces. A compra é a escusa. Os dous minutos na caixa son o motivo.
Durante anos, ninguén o viu. Nos Países Baixos, si. E en vez de mirar para outro lado, construíron unha caixa distinta.
1. A Caixa Bla Bla non é unha idea bonita. É política pública.
En 2019, nunha vila holandesa chamada Vlijmen, a cadea de supermercados Jumbo abriu unha caixa estraña. Non máis rápida. Máis lenta. A propósito.
Chamárona Kletskassa. En neerlandés, «klets» significa leria e «kassa», caixa. A caixa da conversa. Un posto no que se lle pide á caixeira o contrario do habitual: non ter présa, falar, dedicarlle tempo a quen o necesite.
Funcionou. Tan ben que Jumbo, unha empresa familiar con máis de 700 tendas, levouna a arredor de 200 supermercados de todo o país, e a algúns máis en Bélxica.
E aquí vén a parte que case ninguén conta. Non era só unha boa idea de márketing. Jumbo forma parte dunha coalición nacional contra a soidade, «Eén tegen eenzaamheid», Un contra a soidade, impulsada polo propio Ministerio de Sanidade holandés. Nos Países Baixos, máis da metade das persoas maiores de 75 anos recoñecen que se senten soas a miúdo. O país decidiu que era un problema de todos, incluído o supermercado da esquina.
2. Por que unha caixa lenta funciona mellor ca moitas aplicacións
Fixádevos no que fai ben a Caixa Bla Bla, porque é xusto o que case todas as solucións tecnolóxicas fan mal.
Está onde a xente xa está. Ninguén ten que descargar nada, nin aprender a usar un aparello novo, nin cambiar a súa rutina. A persoa maior xa ía ir á tenda. Só que agora, alí, alguén fala con ela.
Non hai estigma. Non é «o servizo para as persoas soas». É unha caixa máis. Escolles esa ou a rápida. Ninguén te sinala.
E é humana. Non unha pantalla que finxe escoitar. Unha persoa que escoita de verdade, cos ollos, co seu tempo e co seu sorriso.
Jumbo chegou a escribir un manual para que o seu persoal de caixa aprendese a detectar a soidade nun cliente. A caixa converteuse nunha antena. O xesto máis pequeno, pasar a compra, converteuse no máis grande: ver a alguén.
3. Os británicos fano sen supermercado. Recetan compañía.
Cruza a Canle da Mancha e atoparás outra resposta, distinta pero coa mesma idea de fondo.
No Reino Unido, o teu médico de cabeceira pode recetarche compañía. Chámase prescrición social. E non é un experimento de barrio: é un dos piares do plan a longo prazo do NHS, o servizo público de saúde, con máis de 3.600 profesionais dedicados en todo o país.
Funciona así. Arredor dunha de cada cinco consultas ao médico de cabeceira non ten unha causa médica. Detrás hai soidade, illamento, problemas de cartos ou de vivenda. Cousas que ningunha pastilla arranxa.
Cando o médico o ve, non receta un fármaco. Derívate a un «link worker», unha persoa cuxo traballo é sentar contigo, preguntarche que che importa de verdade e poñerte en contacto co que necesitas: un grupo de camiñantes, unha clase de pintura, unha horta comunitaria, un coro para persoas con demencia, un servizo de acompañamento.
Non substitúe a medicina. Vai ao seu carón. E admite algo que ao sistema ás veces lle custa dicir en voz alta: que estar só tamén enferma, e que ás veces a mellor receita é outra persoa.
4. Case todos os países xa colleron o teléfono. E ese é o fallo.
Aquí vén o interesante, porque contra a soidade case ninguén se quedou quieto. Case todos os países ricos fixeron o mesmo: coller o teléfono.
No Reino Unido está The Silver Line, de Age UK, gratuíta e aberta as 24 horas. En Alemaña, o Silbertelefon de Silbernetz. En Italia, o Filo d'Argento, desde 2002. En España, en Andalucía, o teléfono da soidade para persoas maiores, o 900 100 300, desde 2025. En Francia, a liña de escoita dos Petits Frères des Pauvres. Bos servizos, xente que o dá todo. E o diagnóstico, esta vez, é o correcto: a soidade das persoas maiores combátese cunha voz ao outro lado do teléfono.
Pero todos comparten o mesmo fallo, e non é un fallo de esforzo, é un fallo de dirección. Son reactivos. Agardan a que chame a persoa maior. E alí onde se mediu, o dato é contundente: en España, nove de cada dez chamadas son da propia persoa que está soa. A liña está acesa, aí mesmo, e quen máis só está, a viúva que se foi apagando aos poucos, que non pide nada, que non molesta, nunca a colle.
Hai unha versión algo mellor, a do voluntario que te chama. En Alemaña e no Reino Unido emparéllante cun amigo telefónico que chama unha vez á semana. É precioso. Pero depende de mans, e as mans non chegan a todo o mundo. Unha vez á semana non é cada día, e uns poucos non son todos.
Así que a rede ten o mesmo burato en todas partes. Ninguén chama, cada día, a quen xa non chama ninguén.
ANA fai xusto iso. Non agarda a chamada, faina. Cada día. A quen o necesita, mesmo cando xa non é quen de pedilo. Esa é a diferenza entre un teléfono que agarda e unha voz que vai buscarte.
5. Medímola coma o tabaco. E aínda así non recetamos contra ela.
E aquí está a incoherencia que debería avergoñarnos.
En maio de 2023, o Surgeon General dos Estados Unidos díxoo con palabras claras, apoiándose na investigación da epidemióloga Julianne Holt-Lunstad: estar desconectado socialmente mata coma fumar quince cigarros ao día. Meses despois, a Organización Mundial da Saúde declarou a soidade unha ameaza global para a saúde pública e púxoa na axenda de todos.
Leo amodo. Quince cigarros. Ao día.
Contra o tabaco construímos campañas, leis, impostos, avisos no paquete, espazos sen fume. Mobilizamos países enteiros durante décadas. E contra algo que, segundo eses mesmos organismos, mata o mesmo? Un informe. Unha estratexia. Un observatorio. Papeis.
E é o mesmo país. O que agora avanza cara a recetar un paseo polo bosque é o que nos dixo que a soidade mata coma quince cigarros ao día. Se de verdade crésemos ese número, a receita de compañía xa existiría. Xa teriamos construído algo, de verdade, para que ninguén quedase sen unha voz ao outro lado da liña. Non o fixemos. Aínda non.
6. Mentres tanto
Fundamos CuidadIA para non ter que agardar a que o sistema reaccione.
Porque se algo aprendemos estando preto das persoas ás que ninguén chama é isto: a soidade non se cura con tecnoloxía. Cúrase con presenza. A Caixa Bla Bla non é tecnolóxica. A prescrición social tampouco. O que as fai funcionar é que poñen a un ser humano diante doutro, no lugar e no momento no que xa estaban, sen pedirlles que cambien nada.
Esa é a filosofía coa que construímos ANA. Non un robot que substitúe as persoas. Unha chamada diaria, no teléfono que xa teñen, sen aplicacións nin aparellos, que fai compañía, escoita e avisa a familia cando algo cambia. Unha ponte cara aos demais, non un substituto.
E que quede claro. ANA non substitúe a política pública que falta. Chega antes. Algún día, oxalá, un médico recetará compañía como hoxe receta exercicio. Algún día, oxalá, alguén construirá, de verdade, algo á altura dun problema que mata coma quince cigarros ao día. Ata que chegue ese día, alguén ten que chamar. Nós xa chamamos.
Os Países Baixos entendérono na caixa dun supermercado. Media Europa entendeuno cunha liña de teléfono. Pero a caixa e o teléfono agardan a que ti vaias. O paso que falta é deixar de agardar: ir buscar a quen xa non chama.
Tes un familiar maior que vive só?
ANA chámao cada día, escoita e avisa a túa familia se algo cambiou.
Virginia Pérez · Cofundadora de CuidadIA
Xunto con Jorge Sánchez, fundou CuidadIA en Málaga. Despois de máis de vinte anos en operacións internacionais, reinventouse na intelixencia artificial para crear a empresa que hoxe traballa para que ninguén envelleza esquecido.
Fontes
- Jumbo, Kletskassa e o programa nacional «Eén tegen eenzaamheid» (Ministerio de Sanidade, Benestar e Deporte, Países Baixos).
- NHS England e a National Academy for Social Prescribing, sobre a prescrición social e os link workers.
- Exercise is Medicine (ACSM e AMA, Estados Unidos); programas de prescrición de natureza PaRx e Park Rx America (BC Parks Foundation, Parks Canada).
- US Surgeon General's Advisory «Our Epidemic of Loneliness and Isolation» (2023) e a investigación de Julianne Holt-Lunstad; declaración da OMS da soidade como problema global de saúde pública.